हातात घेऊनी हात, तव मिठीत मी विरघळले,
तू ओठ चुंबीले तेव्हा, प्रीतिस धुमारे फुटले.
प्रेमाच्या गर्द वनांत, मी तुझ्यासवे भरकटले,
तव स्नेहचांदण्याच्या, वर्षावी चिंब मी झाले.
मी तुझ्यासवे जे जगले, ते क्षण सोनेरी झाले,
विरहाचे महिने जगण्या, पुन्हा सिद्ध मी झाले.
उन्हं कलली तसे आम्ही सारे शिरप्याच्या मागोमाग परतीच्या वाटेला लागलो. आमच्या कळपाचा आधार असलेला वाघ्या पुढे जाऊन रस्ता सुरक्षित असल्याची खात्री करून पुन्हा शिरप्याच्या पायात पायात चालायला लागला. शिरप्या खांद्यावर काठी आडवी टाकून पुढ्यात चालत होता. त्याला लावलेल्या नाजूक घुंगरांच्या मंजुळ आवाजावर ताल धरून आम्ही मेंढरं त्या जोडगोळीच्या मागे मागे चालत होतो. गुमान मान खाली घालून पालाच्या वाटेवर चाललेल्या मला आज शिरप्या जरा जास्त चिंतेत वाटला. ‘बहुदा उद्या पालं हलवावं लागणार, आज चारा-पाणी शोधत शोधत आज फारच लांब गेलो की.’ हेच विचार त्याच्या मनात विचार चालू असावे. दिवे लागणीच्या आत पाल्यावर पोचायची घाई शिराप्याला झपाझप पावलं उचलायला लावत होती. तसा आजून तासभर होता, सूर्य नुकता कुठे डोंगरमाथ्याला टेकला होता. त्या तिरप्या उन्हात माझं काळं अंग चमकत होतं. वाघ्या कधी कधी पळत पुढे जाऊन यायचा तर कधी आमच्या मागून चालत कोणी भरकटत नाही न याची काळजी घेत होता. सारे दमलेले होते, नाईलाजाने पाय ओढत ओढत मागे मागे चालत होते.
सूर्य डोंगराआड गेला आणि उन्हाची काहिली कमी झाली. आम्हाला अजून अर्धी मजल मारायची होती. पण आज शिरप्याच्या चेहेऱ्यावर वेळेवर पोहोचण्याच्या काळजी पेक्षा उद्या पालं मोडून कोणत्या दिशेला निघावं याचीच चिंता जास्त होती. गेले तीन महिने किती गावांच्या बाहेर मुक्काम केला असेल याची मोजणी ठेवणं त्याने केव्हाच सोडून दिलं होतं. इथे तंबू ठोकून जेमतेम आठवडा झाला होता पण आजुबाजूचा सारा चारा पार वाळून गेला. औषधाला सुद्धा हिरवा रंग सापडत नव्हता. इतकंच काय पण बोरी बाभळीवरसुद्धा फक्त काटे उरले होते. लहानपणापासून बाबाच्या मागोमाग आमच्याबरोबर फिरतांना पाहून घेतलेले सगळे ओढे, नाले, तलाव आता कोरडे झाले होते. गेल्या दोन वर्षात पाउस कुठे दडी मारून बसला होता ते परमेश्वरालाच ठावूक.
सूर्य आता डोंगराआड गेला होता त्यामुळे काहिली कमी झाली होती. पण हवेत गरमी अजूनही होतीच. आभाळभर सुंदर अशी केशरी छटा पसरली होती. अन अचानक कुठूनसे वारे वाहू लागले. आजूबाजूला पसरलेल्या उघड्या माळरानावर बारक्याश्या वावटळी उठू लागल्या. पाचोळा आणि धूळ हवेत उडून रानमळ धूसर झाला होता. अचानक क्षितिजावर काळोख पसरला, हा हा म्हणता वाऱ्याने जोर धरला आणि क्षितिजावर जमा झालेले ढग साऱ्या आसमंतात पसरले. गेल्या दोन वर्षात ढग आणि वाऱ्याने बऱ्याच वेळा असं गुंगारा दिला होता त्यामुळे शिरप्याच्या पावलांची गती काही मंदावली नाही. त्याच्या मागून जाताना आम्हाला मात्र उगीचच आस लागली होती आणि आमच्या नजरा सारख्या आकाशाकडे जात होत्या. अचानक रोरावणारा वारा पडला, आणि कडाडकन ढगांचा गडगडात झाला. क्षणभर सारं काही स्तब्द झालं आणि पुढल्या क्षणाला पहिला टपोरा थेंब या जमीनवर आला, तब्बल दोन वर्षांनी. त्यापाठोपाठ दुसरा, मग तिसरा. उन्हातान्हात तापलेल्या मातीवर पहिला सडा शिंपडला आणि आसमंत मातीच्या सुवासाने दरवळून निघाला. एरवी पाऊस आला की कारवादणारा शिरप्या आज मनोमन आनंदला, आणि बरसू लागलेल्या पावसात चिंब भिजत पुढची वाट चालू लागला. आम्हीही त्याच्या मागून भिजल्या अंगानी त्याच्या मागून उड्या मारत मारत चालत होतो ते उद्या होणाऱ्या हिरव्यागार धरणीमातेची कल्पना करत.
जो वक़्त बीत गया..
वो गुज़र क्यूँ नहीं जाता … !
हे शब्द नक्की कोणाच्या डोक्यातून आले हे मला माहिती नाही पण आज सकाळी सकाळी मैत्रिणीच्या फेसबुक वॉलवर हे वाचलं तेव्हापासून माझ्या मनात घोळत राहिलं आहे. तिनी परवा “सुखन” मध्ये ऐकलं तेव्हा पासून तिच्या डोक्यात काय भुंगा फिरतोय माहिती नाही पण मला मात्र यावर लिहिल्याशिवाय राहवत नाहीये. आपण म्हणतो की गेलेला वेळ परत येत नाही. पण एका अर्थानी मला हे खूप चुकीचं वाटतं. एकदा वेळ हातून निसटला कि पुन्हा तो क्षण जागून जे वागलो ते बदलता येत नाही मान्य. आपण क्षण जगला की त्याच्या आठवणी होतात हेदेखील तितकंच सत्य आहे.
अशाच ओळी कित्येक वेळा ऐकल्या आहेत; अवधूत गुप्तेच्या “आना दोबारा” च्या सुरुवातीला – “बीता हुवा पल, कभी गुजरता नाही. वोह सेहमा हुवासा बैठा रेहता ही, रास्तेके किसी पिछले मोडपर” इतक्यावेळा ऐकून पण हे विचार तेव्हा कधी आले नाही मनात पण आज या दोन ओळी वाचल्या, आणि जणू बांध फोडून विचार वाहायला लागले आहेत. गंमत आहे न? हातून निसटतं पण आहे आणि नाही पण. सारे मनाचे खेळ. काही काही सोडायला तयार नसतो बापडा. पुन्हा जगता येणार नाही म्हणून रेकॉर्ड करून ठेवतो सगळं. मग पाऊस आला, एखादा जुनं ओळखीचं गाणं लागलं, कुठलासा वास आला, एखादी ओळखीची तारीख असली, की हे महाराज जाणार आणि या गोष्टींशी जुळलेल्या आठवणी काढून बसतो. एखादी आजी जशी नातवांचे फोटो बघत बसेल न ती परदेशी स्थायिक झाली की, अगदी तसाच. त्यांचे पार तान्हेपणापासूनचे फोटो बघताना येतील नं, तेच भाव असतील बहुदा त्याच्या चेहेऱ्यावर. शेवटी तेही तुमचं आमचं मानवी मनच ना, हेही हवं तेही हवं करता करता काही तरी सुटतंच की. तसेच काही क्षण सुटून जातात. “वो अभागे पल तो बीतते भी है और उसी वक़्त गुजरते भी है”
काही आठवणी असतात अत्तराच्या कुपीत जपलेल्या. या सुगंधी आठवणी मनाच्या फार फार जवळच्या बरं सारखं उघडून अत्तर शिल्लक आहे की नाही बघत बसलेला असतो हा. पण काही आठवणी मात्र तापावरच्या कडू औषधाच्या बाटलीत बंद करून ठेवलेल्या असतात. कडू औषध नको असतं कधी आपणहून पण हटकून घ्यावच लागतं न कधी आलाच ताप तर. अर्थात सगळ्याच बाटल्या काही कायम राहत नाहीत. प्रत्येक गोष्टींना expiry date असतेच न. तशा या आठवणी पण काळानुसार मनाच्या हातून पण निसटून जातात. आणि मगच खऱ्या अर्थानी “बीता हुवा वक्त गुजरभी जाता है”
फोटो: इंटरनेट वरून साभार…
कुठल्याशा रविवारची एक निवांत सकाळ, अंथरुणातून उठण्यापासून साऱ्यालाच एक निवांतपणाची किनार होती. सकाळच्या कॉफीबरोबर कुठलेसे पुस्तक वाचावे म्हणून मी माझ्या पुस्तकांच्या खाणांवर नजर फिरवत होतो. दोन तीन वेळा सारे खण धुंडाळून झाले आणि नजर स्थिरावली ती व. पुं. च्या ‘महोत्सव’ वर. व. पुं. चे कुठलेही पुस्तक घ्या, अगदी कुठलही पान उघडा आणि वाचायला लागा. बऱ्याच वेळा त्या पानावरच्या एखाद्या ओळीशी मन अडकत. अडकत ते कळलं नाही म्हणून नाही तर मन त्यावर विचार करत बसतं म्हणून. सारखं सारखं त्या वाक्याशीच येऊन थांबतं दोन दोन दिवस. रविवारचा निवांत दिवस, अन व पुंचे पुस्तक म्हटल्यावर आजचा दिवस या चिंतन वाक्याशिवाय कसा राहील? “जिव्हाळ्याचा स्पर्श झाला की रुटीन पण प्रोटीन होतं.” इतकं साधं सोपं वाक्य पण माझं मन गेले कित्येक तास या वाक्याशीच घुटमळतय.
अगदी लहानपणापासून आपलं आयुष्य एका ठराविक दिनक्रमाला बांधलेलं असतं. शाळेत असताना रोजची शाळा, त्या नंतर शिकवण्या, घरी आल्यावर गृहपाठ, हे सारं कमी असतं म्हणून की काय आजकाल वेगवेगळ्या छंदवर्गांच खूळ निघालंय. इतकं सारं केल्यावर दमला भागला जीव जेवून कधी झोपी जातो हे पण कळत नाही. शिक्षण आटोपून नोकरी लागली कि वेगळ्या दिनचर्येला सुरुवात. सकाळचे कामाला जा, ऑफिस मध्ये आपले तास भरेपर्यंत काम करा, संध्याकाळी कट्ट्यावर, नाक्यावर मित्रांसोबत टंगळमंगळ करा, घरी आले की थोडं फेसबुक ट्विटरवर सोशल व्हा, जेवा अन झोपा. संसारी लोकांचे तर वेगळेच तंत्र, त्यांना आपल्या अर्धांगासोबत करायच्या कामांची वेगळी यादी तयार असतेच. महिन्याची महिन्याला बिले भरा, वाणसमान भरा, एक न अनेक. आणि एकदा रुटीन म्हटलं की त्याला चिकटून कंटाळा हा आलाच पाहिजे.
पण याच रुटीनला जिव्हाळ्याचा स्पर्श झाला की सारं कसं एका क्षणात बदलून जातं. रोज त्याच वाटणाऱ्या कंटाळवाण्या गोष्टी पण कराव्याशा वाटतात. मग तो जिव्हाळ्याचा स्पर्ष आईच्या मायेचा असुदे, किंवा प्रेयसीच्या हास्याचा असुदे. एखाद्या छंदामागे पिसाटून लागणे पण काहींसाठी ह्या प्रोटीनच काम करतच. कानावर पडलेले छान संगीत किंवा अचानक पुन्हा वाचनात आलेले जुनेच पण आपले आवडते पुस्तक, कित्येकदा आपल्या नकळत अशा प्रोटीनचं काम करत असतं. कुणासाठी हौसेने लावलेली गच्चीतील बाग तर कुणासाठी संध्याकाळचा नदी किनारा, दिवसभर काम करून शिणलेल्या एखाद्यासमोर प्रेमाने आलेला चहा कॉफीचा मग, किंवा ध्यानी मनी नसताना त्याने तिच्यासाठी आणलेला जुईचा गजरा अशा छोट्या छोट्या गोष्टी, दिवसेंदिवस त्याच गोष्टी करून आलेला कंटाळा, शिणवठा किती नकळत चुटकीसरशी पार दूर पळवून नेतात नाही?
अगदी एखादा दिवस जरी असं प्रोटीनयुक्त गेला तरी पुढे आठवडाभर आपण तोच रोजच्या त्याच कामाच्या ओझ्याला आपण अगदी आरामात ओढून नेतो. कांटाळवाण्या रुटीनला या प्रोटीनची चरचरीत फोडणी मिळाली की आयुष्य एकदम लज्जतदार होऊन जातं. माझं प्रोटीन मला या अक्षरांमध्ये सापडतं, तुमचं प्रोटीन कशात दडलंय?
लपवले जे आहे मनाच्या तळाशी,
कितीदा उफाळून येई किनारी,
आंदोलती वादळे जरी अतरंगी,
चेहेऱ्यावरी स्तब्धतेचा मुखवटा….
दिसामागुनी दिवस जाती निघूनी,
तरी वादळे नाही शमली जराही,
अचानक अशी ती येता समोरी,
तत्क्षणी गळाला मुखीचा मुखवटा….
Image credit : Suvarna Sohoni
सोशल मिडिया म्हणजे नं वेगवेगळ्या तऱ्हेवाईक खुळांच शेतच आहे. दर आठ पंधरा दिवसांनी काही न काही नवीन खूळ निघतं. मग ते तुमचं प्रोफाईल पिक्चर कुठल्याशा विशिष्ट रंगात रंगवणे असेल किंवा आवडता Music video टाकणे असेल. कित्येकांना बऱ्याच वेळा या वेगवेगळ्या फिल्टरमागचे कारण माहितीही नसते हे त्या LGBTEQ+ च्या इंद्रधनुष्याला आपल्या फोटोंवर रंगवताना कित्येकांनी नकळत उघड केले.
कधी कधी चॅलेंजेसचं पेव फुटतं. मग काय ice bucket challenge पासून love your partner challange पर्यंत अखंड मालिका सुरु असते. याच मालिकेत दीड दोन महिन्यांपूर्वी ब्लॅक अँड व्हाइट चॅलेंज फिरत होतं. मुळात मला या प्रकारात काही चॅलेंजिंग आहे हेच वाटत नव्हतं. आपला स्वतःचा एक ब्लॅक अँड व्हाइट फोटो लावायचा यात कसलं आलंय चॅलेंज?
हा आता जर त्या फोटोत तुम्ही माकडचेष्टा करा असं सांगितलं तर कदाचित काही लोकांना ते जरा चॅलेंजिंग झालं असतं. कल्पना करा न, मोठ्या मोठ्या कंपन्यांचे CEO, chairman आपापल्या सोशल मिडियावर वाकोल्या दाखवणारे ब्लॅक अँड व्हाइट फोटो मिरवत आहेत. इतकंच काय तर सदा गंभीर चेहेऱ्याने वावरणारे राजकारणी संसद सोडून इथेपण लहान मुलांसारखे एकमेकांना फोटोतून वाकोल्या दाखवतायत. पण लहान पोराटोरांची आणि मनात लहान पोर जपलेल्या लोकांची या अटीमुळे एकदम धमाल चालू आहे. कोण किती कल्पकतेने माकडचेष्टा करू शकतं याची जणू स्पर्धाच लागली आहे.
पण मला स्वतःला हा कृष्णधवल प्रकार फार आवडतो. एक हौशी छायाचित्रकार म्हणून कित्येकवेळा मी या रंगसंगतीमध्ये फोटो काढतो. केवळ काळ्या आणि पांढऱ्या रंगाच्या विविध छटांतून फोटोतले बारकावे बघायला इतकं छान वाटतं. पण हे मात्र खरं आहे की ब्लॅक अँड व्हाइट मध्ये काम करताना सारं कसब पणाला लागतं. जरा इकडे तिकडे झालं की फोटो एक तर पांढरा होतो नाही तर एकदम अंधारा. कित्येक वेळा तर १०-१५ प्रयत्न करावे लागतात. पण आजकाल फोटोंना फिल्टर लावणे मोबाईल मधल्या कित्येक फोटो एडिटिंग अॅप्समुळे इतकं सोप्प झालं आहे त्यामुळे या ब्लॅक अँड व्हाइट फोटोग्राफीमधली सारी मजाच निघून जाते.
रंगीत फोटोमध्ये रंगांची मजा येते पण कृष्णधवल फोटोंमध्ये जो प्रकाशाचा खेळ दिसतो त्यातली मजा काही औरच आहे. हा लेख लिहितांना मला हे प्रकर्षानी जाणवतंय की खूप महिन्यांत मी माझा कॅमेरा हातात घेतला नाहीये. मोबाईल कॅमेरा चांगला असल्याने जरा आळशी झालोय. पण आता नक्कीच कॅमेरा उचलून कुठेसे जायची वेळ आली आहे. चला, येताय माझ्याबरोबर? जाऊया भटकंतीला. नाही तर मी येईनच तुमच्यासाठी फोटो घेऊन. आणि नक्कीच त्यातले बरेच फोटो ब्लॅक अँड व्हाइट असतील.